XIII—XVI зуун

Эзэнт гүрний үе

XIII зуунаас XVI зуун хүртэлх үе бол монголчуудын түүхэн ой санамжид хамгийн тод бичигдсэн хэсэг. Гэвч аймшгийн уран зохиолын хувьд энэ үеийн үнэ цэн нь ялалт, эзлэн түрэмгийлэлд биш, харин тэдгээрийн ард үлдсэн зайд байдаг. Аян дайнд явсан хүмүүсийн ард үлдсэн айл, олон жил хүлээсэн эхнэр, хэзээ ч буцаж ирээгүй хөвгүүд, нэр нь мартагдсан булш — эдгээр нь аймшгийн хамгийн шимтэй хөрс. Энэ үеийн түүхүүдэд байнга давтагддаг гурван зүйл бий. Нэгдүгээрт, нууц оршуулга. Их хүмүүсийн булшийг нууж, ул мөрийг нь арилгаж, харсан хүмүүсийг нь дагуулж явсан гэдэг уламжлал нь өөрөө бүрэн хэмжээний аймшгийн өгүүлэмж. Хоёрдугаарт, тахилга ба тангараг — зөрчиж болохгүй амлалт, үеэс үед дамжсан үүрэг. Гуравдугаарт, нэргүй үхэл: хээрт унасан хүн хаана байгааг хэн ч мэдэхгүй байх, тиймээс ёсоор нь үдэж чадаагүй байх. Монгол уламжлалд ёсоор нь үдэгдээгүй хүн тайван байж чаддаггүй гэсэн ойлголт хүчтэй. Тиймээс энэ үеийн түүхүүдийн ихэнх нь "буцаж ирээгүй хүн" эсвэл "буцаж ирсэн боловч цаг нь хэдийнэ өнгөрсөн хүн"-ий тухай өгүүлдэг. Эдгээр нь хэдэн зуун жилийн дараа ч ажилладаг нь тэдгээрийн үндэс нь гарз, хүлээлт, дуусаагүй ёслол гэсэн бүх нийтийн мэдрэмж дээр тогтдогтой холбоотой. Бид энэ үеийн түүхийг бичихдээ түүхэн баримт мэт мэдээлэл зохиохоос болгоомжилдог. Тодорхой хаан, тодорхой тулаан, тодорхой газрын нэрийг зохиомол үйл явдалтай холбон нийтлэх нь түүхэн ойлголтыг гажуудуулна. Тиймээс эндхийн түүхүүд нэргүй цэрэг, нэргүй ноён, нэрлэгдээгүй хөндийд болдог. Уран зохиол өөрөө үнэн байх шаардлагагүй; гэхдээ түүхийг худал болгож болохгүй.