XVII зуун—1921

Манж ба Богд хаант үе

XVII зуунаас 1921 он хүртэлх хугацаанд монголчуудын оюун санааны амьдрал бүрэн төлөвшсөн шашны системээр зохион байгуулагдаж байлаа. Хийд бол сүсэг бишрэлийн төв төдийгүй боловсрол, эмчилгээ, зурхай, эдийн засгийн зангилаа байв. Хүн төрөхөөс үхэх хүртэлх бүх шилжилтэд тодорхой зан үйл байсан бөгөөд юу яагаад болж байгааг тайлбарлах бэлэн хариулт үргэлж олддог байлаа. Яг тийм учраас энэ үеийн аймшгийн түүхүүд онцгой хүчтэй. Бүрэн систем байгаа газарт л системийн нүх мэдэгддэг. Хийдийн лам уншиж чадахгүй зүйлтэй тулгарах, зурхайч хариулт өгөхөөс татгалзах, зан үйл дундаа тасрах — эдгээр нь энэ үеийн хамгийн үр дүнтэй өгүүлэмжийн эхлэл. Хэн ч тайлбарлаж чадахгүй байгаа нь тайлбарлах хүн байхгүйгээс биш, харин тайлбарлах эрх мэдэл бүхий бүх хүн чимээгүй болсноос болдог. Энэ үеийн бас нэг чухал материал бол хатуу шатлал. Ноён, хамжлага, лам, шавь гэсэн байр суурь хүний хувь заяаг бүрэн тодорхойлдог байсан бөгөөд шударга бус явдал өдөр тутмын хэвийн зүйл байлаа. Хараал, өшөө, амласан зүйлээ биелүүлээгүй эзэн гэсэн сэдвүүд эндээс төрдөг. Монгол аман зохиолын хамгийн харгис түүхүүдийн нэлээд нь яг энэ үеийн нийгмийн зөрчлөөс гаралтай. Бид энэ үеийн түүхийг бичихдээ шашны зан үйлийг доромжлохоос, эсвэл эсрэгээрээ ер бусын хүчийг баталгаажуулснаар зан үйлийн заавар болгохоос аль алинаас нь зайлсхийдэг. Түүхэн дэх лам, хийд бол уран зохиолын дүр бөгөөд бодит сүм хийд, бодит хүнийг илэрхийлэхгүй. Мөн одоо үйл ажиллагаа явуулж буй ямар ч сүм хийдийн нэрийг нийтлэхийг зөвшөөрдөггүй.